Duinkerken Audiotour: Echo's van Helden, Kunst en Carnaval Legendes

Kijk voor je uit over het brede strand: je ziet een open, zanderige vlakte met verspreide soldaten en dikke rookwolken die oprijzen aan de horizon - als je het ruikt, ruik je haast de spanning van het verleden! Stel je voor: het is mei 1940, de lucht is grijs van rook, en je hoort overal het gedonder van kanonnen en het gieren van vliegtuigen. Je staat nu op de plek waar duizenden soldaten, Brits, Frans, Belgisch én zelfs Canadees, vochten voor hun leven tijdens de beroemde Slag bij Duinkerke - of zoals de Britten het hoopvoller noemen: ‘het wonder van Duinkerke’. Het is een chaos van krakende boten, schreeuwende officieren en soldaten die in de rij staan te wachten tot ze misschien - met een beetje geluk - de oversteek naar Engeland mogen maken. De situatie was simpel, maar dramatisch: het Duitse leger had met hun ‘Blitzkrieg’ verrassend snel heel Noord-Frankrijk veroverd. De geallieerden zaten als ratten in de val - de zee achter zich, de vijand voor zich. Maar toen gaf generaal Von Rundstedt, gesteund door Hitler, heel onverwacht, het bevel om de tanks te stoppen net buiten Duinkerke. Waarom? Tsja, daar bestaan heel wat theorieën over! Misschien wilde Hitler de Britse troepen sparen voor later sluimerend overleg… of had hij gewoon zin in een kopje thee? We zullen het nooit helemaal weten - het blijft een raadsel in de geschiedenis. De Britten zagen hun kans schoon en begonnen in het diepste geheim met Operatie Dynamo. Waar denk je dat die naam vandaan komt? Nou, het hoofdkwartier in een stokoude kelder in Dover had ooit een dynamo - het klinkt misschien niet als James Bond, maar hé, ze hadden wel flair! Met sloepen, vissersboten, jachten, veerboten, sleepboten - alles wat kon drijven - trokken ze de zee op. Zelfs stoere Nederlandse schippers kwamen uit het niets om met hun ‘caboteurs’ meer dan 23.000 soldaten weg te halen! De stranden zaten zo vol soldaten en materiaal dat het bijna leek alsof iemand een legerdoos had omgekiept. De evacuatie was chaotisch - te weinig boten, te veel mannen, en boven alles het constante gevaar vanuit de lucht. Op sommige dagen bombardeerden honderden Duitse vliegtuigen het strand; niemand wist wie er de volgende zou zijn die een scherf dodelijk zou treffen. Duidelijk was: heldendom zat in de kleinste gebaren. Want terwijl Britse soldaten zich in rijen naar het water waagden - soms tot hun middel in zee met laarzen vol water - hielden de Fransen en Belgen in de straten van Duinkerke en rond het fort des Dunes verbeten stand, vaak tot de laatste kogel was verschoten. Generaal Fagalde en zijn mannen werden bewonderd, zelfs door hun tegenstanders, en het was hun verlies aan manschappen dat de Britse troepen een kans gaf. Lord Gort, leider van de Britten, had één taak: zo veel mogelijk soldaten laten ontsnappen. Maar... hij vergat het zijn Franse vrienden te vertellen - oeps! Dat leidde tot flink wat spanning tussen de geallieerden. Duitse propaganda had er lol in: “De Engelsen vechten tot de laatste Fransman!” Gelukkig voorkwamen Churchill en de strijdlustige Franse admiraal Abrial een grotere ramp. Na negen bloedstollende dagen en nachten - met bijna non-stop bombardementen, een tekort aan alles behalve nerveuze spanning en af en toe een glaasje cognac om de moed erin te houden - waren uiteindelijk 338.226 mannen gered. En ja, dat waren niet alleen Engelsen: ruim 120.000 Fransen en Belgen werden ook veilig overgezet, dankzij de beroemde ‘little ships’ en een goede portie lef. Duinkerke was geen klassieke overwinning, maar een overlevingstocht die de loop van de oorlog veranderde. Zoals een Duitse generaal na afloop schreef: “De Fransen vochten hier met het vuur van Verdun. Onvoorstelbaar!” En Churchill zei nuchter: “Oorlogen win je niet met evacuaties.” Maar één ding is zeker: zolang mensen nog Engels spreken, zal men vol ontzag de naam ‘Dunkirk’ fluisteren - en waarschijnlijk hopen dat ze nooit natte sokken op het strand hoeven te krijgen. Voor het geval je ineens een motorboot hoort… het is waarschijnlijk gewoon een toerist. Maar let goed op, want in de wind kun je soms nog de echo horen van een ander tijdperk, waar moed en wanhoop samen dreven op de golven van de geschiedenis. Geïntrigeerd door de operatie dynamo, de noria van de kleine schepen of de gevolgen? Ga naar het chatgedeelte en ik geef je graag meer informatie.

Kijk recht vooruit naar het midden van het grote, open plein: daar staat, op een hoge sokkel, een stoere figuur van brons die zijn zwaard omhoog zwaait - dat is de beroemde Jean Bart! Je staat nu op de Place Jean-Bart, het echte hart van Duinkerke, maar dat was ooit anders: tot 1845 heette dit nog de Place Royale, maar één man heeft de naam van het plein én de hele stad veranderd - en dat is niemand minder dan Jean Bart, de zeerover met een heldenstatus. Stel je voor dat je hier bijna tweehonderd jaar geleden loopt, wanneer deze plek nog gewoon een doorsnee plein was, tot één van de meest koppige mannen van de stad, Benjamin Morel, op een dag zegt: “We moeten Jean Bart een standbeeld geven!” Je hoort de mensen al mopperen: “Weer een nieuw idee…” Maar Morel gaf niet op. Hij overtuigde de stad, formeerde een heuse commissie en trok meteen zijn beste vriend Pierre-Jean David d’Angers aan de mouw, een beroemde beeldhouwer. Die zei eerst twee keer nee - blijkbaar hield hij niet van natte voeten, en het regent hier nogal vaak in Duinkerke - maar uiteindelijk gaf hij toe. Niet voor het geld, want hij weigerde betaald te worden, maar gewoon omdat hij zo onder de indruk was van de legende van Jean Bart. David d’Angers wilde dat Jean Bart eruit zou zien alsof hij zo het schip over zou springen, klaar om mannen te verzamelen voor een aanval, met zo’n uitnodigend gebaar dat zelfs de duiven op het plein zich aangesproken voelen. Maar ja - wie gaat dat allemaal betalen? De stad had geen geld om zo’n groot beeld van brons en steen te laten maken. Dus bedachten ze iets waarvan ze hoopten dat het zou werken: een grote collecte. Iedereen mocht bijdragen - stel je voor: de bakker, de visvrouw, de kleine kinderen met hun spaarpotten… In amper twee jaar tijd was het ongelooflijke bedrag van 33.000 frank bijeen gesprokkeld, zelfs de regering legde wat bij. Hé, als het geld in je zak brandt, kun je het beter aan een piraat geven, toch? En toen kwam eindelijk de dag van de onthulling - 7 september 1845. Twee dagen feest, overal vlaggen, dansende mensen. Alleen de beeldhouwer zelf miste het feestje, maar drie weken later kwam hij alsnog, en toen werd hij als een echte VIP door de stad gereden. Hij kreeg applaus, werd ereburger van Duinkerke en drie jaar later kreeg hij zelfs zijn eigen straat. Dat krijg je als je een beetje creatief bent met brons! We zijn nu ruim 175 jaar verder, het standbeeld heeft stormen doorstaan, oorlogsgeweld, afbrokkelende duivenpoep - en het staat er nog steeds, fier als altijd. In 2015 kreeg Jean Bart zelfs een opknapbeurt, helemaal fris in het brons. Dus, terwijl je hier nu staat, kijk je niet alleen naar een beeld; je kijkt naar het kloppend hart van de stad, waar moed, koppigheid en zelfs een beetje volksgrappenmakerij samenkomen. Want zeg nou zelf, wie wil er nou niet naast een echte piraat op de foto? Pak je camera maar vast!

Rechts voor je zie je de Leughenaer Toren, een hoge, achthoekige toren van lichte baksteen met een klok aan twee kanten-hij prijkt fier boven het plein uit tussen de lage huizen. Stel je even voor, je staat hier in Duinkerke in het jaar 1450 - een zoute wind blaast vanaf de zee en in de verte hoor je het gekrijs van meeuwen. Midden op de kade staat deze toren, gebouwd door Jacques Desfontaines, ooit het hoogste uitkijkpunt van de stad. Maar pas op, deze toren heeft een bijnaam: de "Leughenaer", oftewel de "Mentenaar". Nee, hij vertelt geen grapjes-hij stond erom bekend dat boten soms verdwaalden ondanks de felle lichtsignalen van boven. De arme kapiteins stuurden vol vertrouwde moed hun vaartuigen richting de haven en... boem, vast op de zandbanken! Al snel begon er een hardnekkige legende te gonzen in Duinkerke: zouden de locals expres valse signalen geven? Waren zij een soort stoere piratenbende die schepen wilden laten stranden om ze lekker te plunderen? Maar ja, de echte "leugen" zat eigenlijk in het lastige, kronkelige toegangskanaal, waardoor het navigeren een stressvolle uitdaging was, zelfs voor de meest doorgewinterde zeebonken. Tegenwoordig kun je in alle rust de oude stenen voelen onder je hand - en wie weet, als je goed luistert, hoor je nog het gemompel van oude zeemannen over wie nu eigenlijk loog: de toren, of de zee zelf. In 1995 kreeg hij zijn status als officieel Monument Historique, dus de enige die je nu nog voor de gek kan houden, is misschien je eigen schaduw op het plein! Wat een toren, hè?

Let goed: je ziet een modern en strak gebouw met grote ramen en een uitgesproken ‘FRAC’ logo op de gevel - kijk vooral richting het havengebied, dan kun je het niet missen! Sta je goed? Mooi zo! Want hier, aan de rand van het Grand-Large in Duinkerke, sta je oog in oog met het Regionaal Fonds voor Hedendaagse Kunst Grand-Large-Hauts-de-France - oftewel de FRAC Grand Large. Een plek die niet alleen vol zit met moderne kunst, maar ook met verhalen… en geloof me, sommige zijn bonter dan een schilderij van Picasso! Maar laten we even terugspoelen naar het begin. Stel je voor: het is 1982, Jack Lang, toenmalig minister van Cultuur, bladert met een glimlach door zijn papieren in Parijs. Hij besluit dat het tijd is voor wat avontuur in de Franse regio’s: hij wil in iedere streek moderne kunst gaan verzamelen dankzij nieuwe ‘fonds régionaux d’acquisition d’œuvres d’art contemporain’. Zijn idee: kunst is niet alleen voor de elite in Parijs - ook hier, in het noorden, hoort het bij het leven! Dus hop, daar is dan het FRAC Nord-Pas-de-Calais, oorspronkelijk in het rustige Lille gevestigd. Maar zoals echte kunstliefhebbers weten: avontuur wacht nooit lang. In 1996 verkast het fonds naar een oud ziekenhuis in Duinkerke, waarschijnlijk tot schrik - en verrassing - van de dokters die dachten eindelijk rustig te kunnen praten over kunst in plaats van kwaaltjes. Maar het échte spektakel komt in 2013, wanneer de FRAC een revolutionair nieuw thuis krijgt: een modieus gebouw in het Grand-Large, naast de oude hal AP2, waar vroeger nog stevige scheepsrompen in elkaar werden gezet. Nu dobbert deze plek letterlijk in de buurt van het water, omgeven door wind, licht en… moderne kunst. Maar nu even serieus (of, nou ja, zo serieus als wij kunnen): het FRAC is dus niet zomaar een museum. Hier zie je werken van de jaren ’60 tot nu - denk aan felgekleurde installaties, gekke ontwerpen, en alles wat je creatieve brein maar kan verzinnen. De collecties trekken niet alleen vogelaars of stoffige kunstkenners, maar ook nieuwsgierige kinderen, studenten, dromers uit heel Europa, en zelfs samenwerking met scholen en musea over de grens in België. Over grenzen gesproken: het instituut zelf heeft ook nogal wat meegemaakt. Toen de streek Nord-Pas-de-Calais samenging met Picardië en ze sinds 2016 “Hauts-de-France” gingen heten, veranderde het FRAC gewoon mee. Zelfs de naam werd een kunstwerk op zich: FRAC Grand Large - Hauts-de-France! Maar wat is een kunstinstelling zonder een beetje drama? Tijdens de leiding van Hilde Teerlinck stond het fonds in vuur en vlam, maar dan wel figuurlijk: discussies, meningsverschillen, rumoer rond haar vertrek in 2014 - ja, de wereld van moderne kunst is soms net een spannende thriller. Toch draait het hier vooral om passie - het soort passie dat presidenten als Michel Delebarre, Dominique Riquet, Jack Lang, en sinds 2016 Jean-Baptiste Tivolle op de been hield. En als je een vaste bezoeker bent, ben je sàmen met de ‘Vrienden van FRAC’ ambassadeur van frisse ideeën en nieuwe perspectieven. Elke directeur bracht zijn eigen touch; van Caroline David tot huidige directeur Keren Detton, ieder voegde een likje kleur, lef en visie toe. En zeg nou zelf: is het leven niet gewoon één groot canvas, vol onverwachte kleuren? Dus, terwijl je zo naar binnen gluurt, geniet vooral van de magie die hier achter de glazen gevel leeft. Misschien ruik je de geur van verse verf, voel je de tocht van het kanaal op je huid, en zie je dat de kunst hier net zo beweeglijk is als de Noordzeewind. Eén tip: wees nooit bang om te vragen ‘wat is dit nu eigenlijk?’ - want zoals de kunstenaars hier willen bewijzen: er zijn geen domme vragen, alleen nieuwsgierige bezoekers!

Kijk naar rechts, richting het water, en let op het opvallend moderne, witte gebouw met scherpe hoeken en veel lichtinval dat een beetje doet denken aan een ster die geland is in een groene tuin: dat is het LAAC, het Lieu d’art et action contemporaine! Stel je eens voor: het is begin jaren zeventig, en Gilbert Delaine, een ingenieur die nog nooit echt veel met kunst had gedaan, zat rustig door een kunsttijdschrift te bladeren. Plots valt zijn oog op een abstract schilderij van Ladislas Kijno - BAM, liefde op het eerste gezicht! Alsof Cupido deze keer niet voor romantiek, maar voor hedendaagse kunst had gekozen. Delaine, die tot dan toe meer van bouten en moeren wist dan van penselen en pigment, besluit het helemaal om te gooien. Hij richt in 1974 een vereniging op, simpelweg “L’Art contemporain” genoemd, met één doel: een kunstcollectie in Duinkerke opbouwen. En geloof het of niet, via de zogenaamde “Malraux-wet” weet hij zelfs grote industriëlen, kunstenaars en bekende figuren warm te maken voor zijn droom. Ben je niet onder de indruk? Wacht nog even - die verzameling groeit, en kunstenaars als Victor Vasarely, Karel Appel en zelfs Andy Warhol komen via deze route in het LAAC terecht. Delaine koopt niet zoals een baron, maar gewoon wat hem zelf raakt. Wel met een slim regeltje: bij elke aankoop schenkt de kunstenaar óók nog een werk aan de vereniging. Als je dacht dat je een koopje kunt scoren bij de kringloop: probeer dan eens je schilderijen te laten verdubbelen! Zo groeide de verzameling tot maar liefst 900 werken en - in 1982 - opende het gloednieuwe museum haar deuren, als een modernistische tempel in de sculpturentuin, ontworpen door de architect Jean Willerval. Het gebouw zelf is een soort raadselachtige diamant: vierkant van opzet, maar doorsneden door glazen breuken als rivierstroompjes, met acht uithuikende hoeken in de vorm van een Grieks kruis. Het lijkt op het eerste gezicht symmetrisch maar, - net als jij op maandagochtend - houdt het zich nooit helemaal aan de regels. De witte keramische bekleding schittert tussen gras en water, terwijl het licht van buiten voortdurend binnen weerkaatst en elke ruimte anders laat aanvoelen. De tuin rondom het LAAC is een openluchtmuseum met indrukwekkende sculpturen: de “Pleureuses” van Eugène Dodeigne, het speelse “Poisson” van Karel Appel en de imposante “Deux Arcs de 204°” van Bernar Venet - stukken waar je gerust een rondje omheen kunt lopen terwijl je fantasie op hol slaat. Binnen in het museum zelf vind je ruim 1.500 kunstwerken uit vooral de periode 1945-1980: schilderijen, beelden, grafiek, fotografie. Heb je bijvoorbeeld ooit een “Valise-expansion” van César gezien? Of een echte “Circus” van Karel Appel? En wat te denken van een werk van Andy Warhol - jawel, “Car Crash”, recht tegenover het werk van CoBrA-grootheden, abstracte lyriekers als Joan Mitchell en Pierre Soulages, en figuren als Hervé Télémaque en Bernard Rancillac. Het LAAC is een plek waar stijlen botsen als golven op de kade, van informele abstractie tot geometrische kunst en zelfs supports/surfaces bewegingen. En, niet te vergeten: lokaal talent krijgt hier altijd een ereplek, zoals Eugène Leroy en Bernard Guerbadot - het is tenslotte ook een beetje een Duinkerks feestje. Natuurlijk was het niet alleen maar rozengeur en maneschijn: het museum moest tijdelijk sluiten in de jaren negentig door wateroverlast en politieke heisa, maar werd in 2005 grondig gerenoveerd - met nieuwe verlichting, beter geluid en zelfs een kunstige mezzanine vol tekeningen. Tenslotte zijn de tentoonstellingen van het LAAC altijd allesbehalve saai geweest: van retro’s rond fotografie tot kunstzinnige “gigantisme”-shows, Cobra-tentoonstellingen en poëtische objecten die je aan het denken zetten. Of je nu liefhebber bent van energiek gekleurde doeken of filosofisch kijkt naar een bronzen “Christus van de Wederopstanding”, hier dwaal je altijd met een frisse blik naar buiten. Dus, terwijl je hier staat, kijk rond - voel de wind die over het water en gras blaast, ruik de hint van steen en rivier, en stel je voor dat je op een plek staat waar passie, doorzettingsvermogen en af en toe een flinke dosis geluk samen een thuis voor hedendaagse kunst hebben gebouwd. En wie weet… misschien krijg jij straks ook een onverklaarbare kunstkriebel, gewoon door deze plek! Klaar voor het volgende avontuur? Voor meer inzichten over de geschiedenis, het gebouw of de collectie, navigeer gerust naar de chatsectie hieronder en informeer.

Kijk recht vooruit: je ziet een imposant, betonnen bouwwerk dat eruitziet als een gigantische omgekeerde trap of zandloper op een verhoging, direct aan het eind van het pad. Welkom bij de Zandloper van Duinkerke! Ja, hij lijkt een beetje op iets waar je enorme hoeveelheden strandzand doorheen zou laten lopen, maar vergis je niet: hier schuilt een verhaal vol spanning, hoop én een tikkeltje drama. Deze moderne reus, neergezet in 2017 door kunstenares Séverine Hubard, markeert een plek waar tijd haast tastbaar wordt. Stel je voor hoe duizenden soldaten in 1940, tijdens Operatie Dynamo, elke seconde voelden wegtikken terwijl ze wachtten op hun evacuatie - de lucht vol adrenaline, het strand echoënd van spanning, soms wat paniek en vooral: hoop. De bouwstijl? Die roept herinneringen op aan de robuuste bunkers langs de kust - beton, stevig, onwrikbaar. Maar tegelijkertijd is het ook een plek geworden waar je even schuilen kunt voor de wind, of gewoon zitten om de gedachten te laten waaien. En vooruit, zelfs als je vergeten bent waar je bent op je digitale kaartje: er is hier wifi! Ook het dak is bijzonder, want daar groeien planten; de architect dacht aan alles - zelfs aan het milieu. En wees gerust, achter deze stoere buitenkant zit ook een vleugje filmglamour: het monument werd onthuld toen de kaskraker ‘Dunkerque’ uitkwam. Dus, als je hier staat, voel je even als een figurant in een groot, historisch verhaal - alleen iets droger dan toen tijdens de veldslag!